Қазақ әйелдерінің қоғамдық өмірге белсенді қатысуының тарихы 20 ғасырдың басынан бастау алады. Бұл кезеңдегі әйелдер бастамалары тек білім алумен шектелмей, қоғамдық құрылымдарды қалыптастыруда, әлеуметтік қолдау желілерін ұйымдастыруда да маңызды рөл атқарды. Бұл мақалада біз солардың ішінен ерекшеленетін бірнеше тарихи мысалдарға тоқталамыз.

«Әйелдер одағы» және оның мәдени миссиясы

1920-шы жылдардың ортасында құрылған алғашқы ресми әйелдер ұйымдарының бірі – «Әйелдер одағы». Оның негізгі мақсаты сауатсыздықты жою және кәсіптік білім беру болғанымен, ол сонымен бірге әлеуметтік қолдау көрсетудің алғашқы нысандарын қалыптастырды. Одақ жанында ашылған кешкі мектептер мен шеберханалар тек білім беру орны ғана емес, әйелдер үшін қауіпсіз кеңес алу, өзара қолдау көрсету орталығына айналды. Бұл жерде әйелдер отбасылық мәселелер, заңдық сұрақтар бойынша бір-біріне көмектесті.

Соғыс жылдарындағы өзара жәрдем желілері

Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-1945) әйелдердің әлеуметтік бастамалары жаңаша сипат алды. Ардагерлердің отбасыларына, жетім балаларға көмек көрсету мақсатында ауылдар мен қалаларда «Әйелдер комитеттері» құрылды. Бұл комитеттер тамақ, киім-кешек жинаумен, балаларға күтім жасаумен айналысты. Олардың жұмысы ресми мемлекеттік қолдауға сүйенбестен, жергілікті қауымның өз күшімен және өзара ынтымақтастық негізінде жүзеге асырылды. Бұл – қазақ қоғамындағы дәстүрлі өзара жәрдемдесу (асару) қағидасының жаңа тарихи контекстегі көрінісі болды.

«Тарихты зерттеу – бұл бүгінгі қоғамдық құрылымдардың қайдан шыққанын түсіну. Әйелдердің өз күшімен құрған желілері қазіргі заманғы қоғамдық қолдау жүйелерінің тарихи негізін қалады».

Мәдениет пен білім арқылы күш табу

Әйелдер қозғалысы тек материалдық көмекпен шектелген жоқ. 1950-60 жылдары әдебиет клубы, театр үйірмесі сияқты мәдени орталықтар да әйелдер үшін маңызды кеңістік болды. Мәселен, Алматыдағы «Әйелдер мәдениет үйі» ақындардың, жазушылардың, суретшілердің жиналыс орнына айналды. Бұл жерде өнер мен әдебиет арқылы әйелдер өз ой-пікірлерін білдіре алды, жаңа идеялар талқыланды. Бұл процестер қоғамда әйелдердің дауысын естітуге жол ашты және болашақтағы құқықтық және әлеуметтік талаптарды дайындады.

Қорытындылай келе, 20 ғасырдың басындағы қазақстандық әйелдер бастамалары қазіргі «әлеуметтік тарих» тұрғысынан қарағанда өте бай материал береді. Олар тек күнкөріс мәселелерін шешпей, қоғамның мәдени және моральдық құрылымына әсер етті. Бұл тарихи тәжірибелер бізге қазіргі заманғы қоғамдық қолдау жүйелерінің табиғаты мен маңызы туралы тереңірек түсінік береді.