Қазақстандағы әйелдер қозғалысының тарихи тамырлары: 19 ғасырдың қоғамдық бастамалары
Қазақ әйелдерінің қоғамдық өмірге белсенді араласуының тарихы 19 ғасырдың екінші жартысынан бастау алады. Бұл кезеңде Ресей империясының ықпалымен қазақ даласында жаңа әлеуметтік-мәдени процестер қалыптаса бастады. Білім беру жүйесінің дамуы, қала мәдениетінің әсері әйелдердің өз орнын қайта қарастыруына себепші болды.
Білім берудің алғашқы ошақтары
Әйелдерге арналған алғашқы мектептер Орынбор, Омбы, Семей сияқты қалаларда ашылды. Бұл оқу орындары тек сауат ашуды ғана емес, сонымен қатар қолөнер, музыка, тілдерді үйрену мүмкіндігін берді. Мысалы, 1870 жылы Орынборда ашылған қыздар мектебі кеңесшілерді даярлауға бағытталған болатын. Бірақ оның тарихи маңыздылығы – бұл қазақ қыздарының ресми білім алу жолын ашқан алғашқы институттардың бірі болды.
Бұл процеске белгілі қоғам қайраткерлерінің әйелдері де белсенді қатысты. Мысалы, Шоқан Уәлихановтың апасы – Ханым Жанғазықызы өз ауылындағы қыздарға сабақ берумен айналысқан. Ол жергілікті дәстүр мен жаңа білімді үйлестіруге тырысты. Бұл қадамдар кең ауқымды қозғалыс емес, жеке бастамалар ретінде қалғанымен, олар кейінгі ұрпақ үшін үлгі болды.
Қоғамдық қамқорлықтың қалыптасуы
19 ғасырдың аяғында қалаларда пайда болған қайырымдылық қоғамдастықтар да әйелдердің белсенділігінің артуына ықпал етті. Осы ұйымдардың құрамында болған орыс зиялыларының әйелдері қазақ даласының әлеуметтік проблемаларымен танысып, оларды шешу жолдарын іздеді. Бұл байланыстар арқылы қазақ әйелдері де қоғамдық жұмыс тәжірибесін жинақтай бастады.
Мысалы, «Қызыл Крест» қоғамының жергілікті бөлімшелері ауылдарда дәрігерлік көмек көрсету және санитариялық сауаттылықты арттыру жұмыстарын жүргізді. Бұл жобаларға қатысқан әйелдер қоғам үшін пайдалы іс атқарудың практикалық үлгісін көрді. Бұл тәжірибе кейіннен 20 ғасырдағы әйелдер ұйымдарының қалыптасуына негіз болды.
Мәдениет пен дәстүрді сақтау
Әйелдердің қоғамдық рөлі тек жаңашылдықпен ғана емес, сонымен бірге дәстүрлі мәдениетті сақтау және беру арқылы да көрінді. Ауыз әдебиетінің, әсіресе жыр-дастандардың сақталуына әйел ақындар мен шешендердің үлесі зор. Олар өз өнерін тек үй ішінде ғана емес, той-мерекелерде, айтыстарда көрсетті.
Бұл кезеңдегі әйелдердің қоғамдық белсенділігі кең ауқымды қозғалыс ретінде емес, жеке талант пен мүмкіндіктер шеңберінде дамыды. Бірақ бұл жеке бастамалардың жиынтығы 20 ғасырдың басындағы әйелдердің заманауи қоғамда алатын орнын дайындауға септігін тигізді. Олардың тарихы – бұл тек қана қиындықтар тарихы емес, сонымен қатар мәдениет пен қоғамның өзгеруіндегі өз орнын табу тарихы.
Осылайша, 19 ғасырдың қоғамдық бастамалары қазақ әйелдерінің әлеуметтік тарихындағы маңызды бастама нүктесі болып табылады. Бұл тәжірибелер келесі ұрпаққа мұра ретінде қалды және бүгінгі қоғамдық құрылымдарды түсіну үшін құнды дерек көзі болып саналады.
